Новы асобнік Псалтырi 1522 года Францыска Скарыны

Апублікавана: Slavistica Vilnensis ISSN 2351-6895 eISSN 2424-6115
2025, vol. 70(2), pp. 154–160; DOI: https://doi.org/10.15388/SlavViln.2025.70(2).11

У лістападзе 2025 года, вывучаючы базу дадзеных CERL (the Consortium of European Research Libraries), аўтарка гэтага паведамлення выявіла запіс пра тое, што ў Бібліятэцы герцагіні Ганны Амаліі (Herzogin Anna Amalia Bibliothek, Веймар, Германія) пад уліковай пазнакай CL I: 243 (b) захоўваецца наступнае выданне: Poc̆inaet’sja Psalŭtyŕ ili Pesni stgo proroka boz̆ija Davyda Care Erusalimŭska. [Dokonana est psaltyŕ sie … poveleniem … Franciska Skoriny iz Poloćka] (іл. 1).

У канцы ўліковага запісу пазначана: «Rarissimum», а таксама «Pražskaja psaltyrŕ». Натуральным чынам напрошвалася меркаванне, што пад гэтым запісам хаваецца новы, невядомы раней асобнік Псалтыры, выдадзенай ў Празе ў 1517 г. Францыскам Скарынам – надзвычай рэдкага выдання, вядомага сёння толькі па двух асобніках, якія захоўваюцца ў Расійскай нацыянальнай бібліятэцы і Дзяржаўным гістарычным музеі (Масква). Аднак назва кнігі, пададзеная ў каталожным запісе Бібліятэкі герцагіні Ганны Амаліі – Poc̆inaet’sja Psalŭtyŕ ili Pesni stgo proroka boz̆ija Davyda Care Erusalimŭska. [Dokonana est psaltyŕ sie … poveleniem … Franciska Skoriny iz Poloćka], – не адпавядае пачатку Псалтыра, выдадзенага Ф. Скарынам у 1517 г. Акрамя таго, Псалтыр 1517 года надрукавана ў фармаце iн-кварта (4˚), а той асобнiк, што згадваецца ў каталожнай заўвазе бібліятэкі Ганны Амаліі Герцагін, — у фармаце актава (8˚).

Выказаўшы здагадку, што гаворка ідзе пра іншае выданне, а менавіта пра Псалтыр 1522 г. (т. зв. часткi Малай падарожнай кніжцы), аўтарка гэтага паведамлення, накіраваўшыся ў Веймар, пераканалася ў слушнасці сваёй гіпотэзы. Памылка ў каталожным запісе веймарскай Бібліятэкі – [Prag: Skorina], [1517] – відавочна ўзнікла таму, што на адваротным баку пярэдняй вокладкі маецца старая алоўкавая памета: «Psalmi [kirshenslav.] [Prag 1517]: Francisk Skorina». Ужыванне імя «Георгий» у каталожным запісе (гл. іл. 1), відавочна, было выклікана недастатковай дасведчанасцю супрацоўнікаў бібліятэкі з даследаваннямі ў галіне скарыназнаўства. Адкрыццё і ўвядзенне ў навуковы зварот веймарскага асобніка Псалтыры Францыска Скарыны 1522 г. (іл. 2) мае асаблівую значнасць, калі ўлічыць, што ў Заходняй Еўропе вядомыя толькі чатыры падобныя асобнікі, якія захоўваюцца ў Кембрыджы і Лондане (Вялікабрытанія), Капенгагене (Данія) і Любляне (Славенія).

Як і ў вядомых экзэмплярах, веймарская «Псалтыр» надрукавана ў фармаце актава (8°) і мае наступныя памеры: памер пераплёту 165 × 108, памер ліста 160 × 100, памер паласы набору 103 × 65 (гэта адрозніваецца ад вышыні, прыведзенай у агульным апісанні «Псалтыра» 1522 года ў Е. Неміроўскага , дзе пазначана 102 × 65, што, відаць, звязана з прыблізнай дакладнасцю вымярэння), памер з калантытулам 110 × 65; сігнатуры адсутнічаюць, фаліяцыя размешчана зверху справа. Маргіналій у дадзеным экзэмпляры няма.

Прапушчаных або памылкова пранумараваных лістоў няма. Агульны аб’ём складае 140 лістоў.

Экзэмпляр знаходзіцца ў добрым стане захаванасці, аднак варта адзначыць, што пасля пажару ў Бібліятэцы ў 2004 годзе ён пацярпеў ад вады: сляды вільгаці асабліва прыкметныя ў апошнім сшытку. У 2009 годзе была праведзена рэстаўрацыя. Штамп Бібліятэкі герцагіні Анны Амаліі – 18/10/2013.

Вызначыць ліставую формулу надзвычай складана, паколькі пасля рэстаўрацыі сшыткі былі моцна сшыты, а некаторыя лісты былі падклеены (лісты 135r і 135v, 136r і 136v, меншага памеру) (іл. 3).

Першы сшытак выразна паказвае 8 лістоў [1]8, а апошні – 4 лісты. Прапанаваная Е. Неміроўскім формула [1]8 – [17]8, [18]4 магла б адпавядаць дадзенаму экзэмпляру, аднак некаторыя сшыткі зусім выразна маюць 6 лістоў: 42r – 47v і 58r – 63v.

Скураны, ціснёны, з пазалотай пераплёт падвергся значнай рэстаўрацыі ў 2009 годзе. Зверху на пераплёце вялікімі літарамі выціснута «PSALTERZ». На думку спецыялістаў Бібліятэкі, пераплёт можа быць прыблізна датаваны XVI стагоддзем. Спінка кнігі была моцна пашкоджана і падчас рэстаўрацыі заменена сучаснай скураной устаўкай. Зашпількі адсутнічаюць – магчыма, яны былі зрэзаныя падчас рэстаўрацыі.

Пярэдняя частка пераплёту ўпрыгожана рамкай з расліннага арнаменту, унутры якой знаходзіцца пазалочанае (пашкоджанае) выява Давіда з гуслямі / псалтырыем, які атрымлівае благаслаўленне (іл. 4).

Задняя частка пераплёту ўпрыгожана раслінным арнаментам і гербавым выявай (іл. 5).

На адваротным баку верхняй часткі пераплёту справа ўверсе алоўкам напісана «Psalter Slavon», злева тым жа почыркам, але закрэслена – «Polotzk». У цэнтры знаходзіцца больш ранні запіс чарнілам, які, верагодна, можна прачытаць як: «Sum M. Davidis Caspari Sluiÿs (магчыма Slueiÿs) M DC LXXVIII Mense Febr.». Унізе – запіс алоўкам, зроблены той жа рукой, што і запіс уверсе:
«Psalmi [kirshenslav.]
Prag 1517]: Francisk
Skorina»

На адваротным баку задняга пераплёту справа ўнізе маецца надпіс: Cl. I, 243b – уліковы нумар Бібліятэкі.

Экзэмпляр, найбольш верагодна, быў набыты Бібліятэкай да 1817 года. Першы запіс пра яго з’яўляецца ў Catalogus realis (Johann Christian Bartholomäi [Abt. 2], Bibliotheca Theologica, [Weimar], [ca. 1754]). Ён зроблены той жа рукой, што і надпіс «Polotzk» на адваротным баку верхняй часткі пераплёту.

Склад Псалтыра ідэнтычны апісанаму Е. Неміроўскім. Ён адкрываецца тытульным лістом, надрукаваным чырвоным шрыфтам у характэрнай рэнесанснай арнаментальнай застаўцы памерам 90 × 65, па баках унізе якой змешчаны: злева сонечна-месячны знак, справа трохкутнік з крыжам (галгофскі крыж), з тэкстам:
«Починаёться пса/лътырь или пе/сни светого пророка бо/жия давыда царя/ёрусалимъска /о христе» (іл. 6).

Псалтыр утрымлівае 75 застаўкаў і 164 ініцыялы, якія адрозніваюцца трыма памерамі. Кніга заканчваецца калафонам, ідэнтычным капенгагенскаму экзэмпляру, л. 140r (іл. 7)

Выяўленне пятага экзэмпляра Псалтыра Францыска Скарыны (1522) на тэрыторыі Заходняй Еўропы ў веймарскай Бібліятэцы герцагіні Анны Амаліі уяўляецца падзеяй, якая павінна прыцягнуць увагу скарыназнаўцаў і гісторыкаў кніжнай справы. Даследаванне бытавання гэтага экзэмпляра як часткі кніжнай спадчыны Францыска Скарыны на землях Цюрынгіі яшчэ наперадзе.
Застаецца нявысветленым пытанне, якім чынам гэты экзэмпляр трапіў у Бібліятэку. Аўтар падтрымлівае цесную сувязь з кіраўніцтвам Бібліятэкі, якое праводзіць далейшыя даследаванні з мэтай высветліць першапачатковае месцазнаходжанне асобнiка, які ў цяперашні час знаходзіцца ў Аддзеле спецыяльных калекцый, у зборы Біблій (група Cl I), а таксама ўстанавіць наяўнасць іншых выданняў Скарыны, абставіны рэстаўрацыі і выяўленага аўтарам дадзенага паведамлення уладальніцкага запісу, які, верагодна, датуецца 1678 годам.

Карыстаючыся выпадкам, аўтар хацела б выказаць шчырую падзяку супрацоўніцам Бібліятэкі Анэт Карыюс (Annett Carius) і Рыце Бакхаўз (Rita Backhaus), а асабліва кіраўніцы Аддзела спецыяльных калекцый Каце Лорэнц (Katja Lorenz) за іх нязменна цёплае і прафесійнае стаўленне і неацэнную дапамогу.