Апублiкавана: Slavistica Vilnensis ISSN 2351-6895 eISSN 2424-6115 2025, vol. 70(2), pp. 161–164 DOI: https://doi.org/10.15388/SlavViln.2025.70(2).12
У кастрычніку 2025 г. у прыватнай калекцыі ў Празе ўдалося выявіць канвалют выданняў дзеячоў ранняй рэфармацыі (фармат in octavo, падрабязнае апісанне гл. ніжэй). Пераплёт высокай ступені захаванасці змяшчае ў сабе фрагменты выдання Францыска Скарыны, выкарыстаныя ў якасці матэрыялу для вырабу пераплёту. Пераплёт кодэкса з бурай ялавічнай скуры датаваны 1528 г. На адваротным баку пераплёта змешчаныя ініцыялы майстра-пераплётчыка – HB з мужчынскім партрэтам (iл. 1).
Пярэдняя і задняя часткі пераплёта (iл. 2) кодэкса складаліся з фрагментаў Кнігі Суддзяў, апошняга пражскага выдання Скарыны, датаванага 15 снежня 1519 г.
Падчас рэстаўрацыі кодэкса было выяўлена 14 фрагментаў Кнігі Суддзяў. Кожны фрагмент уяўляе сабой палавіну арыгінальнага (in quarto) аркуша Бивлии Скарыны. Перад рэстаўрацыяй былі бачныя толькі арк. 5 (iл. 2) і арк. 6 (iл. 1).
Усяго ж пераплёт складаўся з арк. 3 (3 асобнікі), арк. 4 (3 асобнікі), арк. 5 (4 асобнікі), арк. 6 (4 асобнікі). Большасць фрагментаў у вельмі добрай ступені захаванасці, частка пашкоджаная часам.
Канвалют складаецца з пяці камплектных экзэмпляраў выданняў на лацінскай мове:
1. Bartholomäus Westheimer, Tropi insigniores veteris atqve Novi Testamenti, svmma cvra, per Barptholomevm Vvesthemervm collecti. Indicem troporvm in ordinem alphabeticum redactum, reperies lector in frontispicio libelli, Basel, Thomas Wolff, 1527.
2. [Otto Brunfels], Loci omnium ferme Capitum Euangelij secundum Matthaevm. B.R., Argentorati (Strasbourg), Johann Schott, 1527.
3. [Otto Brunfels], Loci in marcum. Quod et Petri Compendiu[m], uel Epitome uocant. B.R. [Strasbourg, Johann Schott, 1527].
4. [Otto Brunfels], Loci in lvcam axiomata De Autoritate Ecclesiae. Quemadmodum Lex a Deo data, & rursum abrogata per Christum. De[que] Legis ui & autoritate. B.R. [Strasbourg, Johann Schott, 1527].
5. [Otto Brunfels], Loci in Ioannem. Lege Lector, et tum indica. B.R. [Strasbourg, Johann Schott, 1527].
Першаснае даследаванне пераплёту дазваляе атаясаміць пера- плётчыка з Майстрам HB, які працаваў ва Уроцлаве ў 1520–1540-я гг[1]. Майстар HB пераплятаў кнігі для вядомага сілез- скага рэфарматара Яна Хеса, а таксама аказваў аналагічныя паслугі ўро- цлаўскаму магістрату.
Выяўлены экзэмпляр з‘яўляецца на сённяшні дзень першым па храналогіі і адзіным дакладна датаваным кодэксам (1528 г.), у вокладцы якога былі знойдзеныя фрагменты выданняў Ф. Скарыны.
Выяўленне і даследаванне фрагментаў выданняў Скарыны пачалося з 1810-х гг. і дазволіла зрабіць некаторыя высновы аб біяграфіі Скарыны[3]. Асобнае месца ў гэтых даследаваннях займаюць пераплёты, якія маюць уроцлаўскія правіненцыі. Знойдзены аўтарам гэтага паведамлення пераплёт становіцца яшчэ адным аргументам на карысць здагадкі аб магчымых кантактах Скарыны з вроцлаўскімі кнігавыдаўцамі[4].
Папярэдняе даследаванне трох кароткіх запісаў розных стагоддзяў паказвае, што кодэкс бытаваў ва Уроцлаве, але ў сярэдзіне XVIII ст. апы- нуўся на мяжы Сілезіі і Славакіі. Ужо ў 2025 г. экзэмпляр, прывезены незадоўга да гэтага са Славакіі, быў выстаўлены на продаж у адной з букіністычных крамаў Прагі.
На сённяшні дзень фрагменты выданняў Скарыны, вынятыя з пераплётаў, захоўваюцца ў бібліятэках Чэхіі, Славакіі, Польшчы, Вяліка- брытаніі і Расіі. Іх дэталёвае вывучэнне – cправа будучыні. Цяпер рых- туецца публікацыя, якая прадставіць вынікі даследавання выяўленага ў Празе кодэкса, пераплёт якога змяшчае важныя сведчанні, непасрэдна звязаныя з кніжнай прадукцыяй беларускага першадрукара ў кантэксце свайго часу і яго значэнне для скарыназнаўства.
[1] Haebler K., Rollen- und plattenstempel des XVI. jahrhunderts, unter mitwirkung von Ilse Schunke, verzeichnet von Konrad Haebler, bd. 2. Leipzig, Harrassowitz, 1929, s. 39-41
[2] Burbianka M., Oprawy wrocławskich ksiąg miejskich w XVI wieku. Wrocław, Biblioteka Uniwersyteckiej we Wrocławiu, 1957, s. 9–11
[3] Немировский Е. Л., Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя. Минск, Мастацкая лiтаратура, 1990, c. 241-245
[4] Морозова Н., Паршенков А., Франциск Скорина, Вроцлав и Адам Дион: книжная миграция и первый палеотип Великого княжества Литовского, Slavistica Vilnensis, 2024, 69(2), с. 29-32